Цэбээн Жамцаранович Жамцарано 1881 ондо Агын аймагай Ћїдэнтэ нютагта дунда шадалтай айлай бїлэдэ тїрэћэн байгаа. Аба эжын буянгаар балшар багаћаа ћонор ухаатай, урагшаа эрмэлзэћэн хїбїїн байћан юм.

1890-1891 онуудта Шэтэ хотын гурбан классай училищида ћураба. Тиин Санкт-Петербургда їмсын ћургуулида ћураћан байгаа. 1898-1901 онуудта Эрхїїгэй багшын семинарида ћуража гараад, Агын приходско училищиин багшаар ажаллаа.

Нютагай зоной дэмжэлгэтэй Б .Барадин Ц. Жамцарано хоёр 1902 ондо академик Ольденбургын тућаламжаар Санкт-Петербургын ехэ ћургуулида ћурахаяа ороћон юм. Тэндэ ћуража эхилхэдээ, ниитын байдал шэнжэлхэ хїдэлмэреэ эдэбхижїїлћэн байгаа.

1903 онћоо Ц. Жамцарано арадай аман зохёол суглуулха талаар ехэ ажал ябуулжа эхилээ ћэн. Ехэ ћургуулида ћуража байха їедєє Буряад, гадаада Монгол оронуудаар аман зохёол суглуулха аяншалгада ябаа. 1907 ондо тэрэ ћургуулияа дїїргэжэ, тэндээ монгол хэлэнэй багшаар ажаллаба.

1909-1910 онуудта Їбэр-Монголоор, 1911 ондо Онон голоор, 1912 ондо Орхон нютагаар эрдэм-шэнжэлэлгын аяншалга хээ ћэн. 1911 онћоо Цэбээн Жамцарано Монгол орондо ажаллажа эхилћэн юм. Їргєє хотодохи Россин консульстводо зїбшэлэгшєєр, Монголой засаг тїрэдэ зїбшэлэгшєєр хїдэлєє ћэн. Эрдэм ћургуулиин болон гэгээрэлэй асуудалнуудаар аша тућатай ажал хэћэн байгаа. 1917 он болотор Ц. Жамцарано Монголдо ажаллахадаа, эрдэм-шэнжэлэлгынгээ хїдэлмэри бїри эршэдхэбэ.

1917 ондо Буряад орондоо бусажа ерээд, ниитын ажалда хабаадажа эхилээ ћэн. Бїгэдэ буряадуудай Дээдэ-Їдэдэ їнгэргэгдэћэн IV хуралдаанда хабаадажа, їндэћэтэнэй тїб хорооной тїрїїлэгшээр ћунгагдаа бэлэй. 1919-1920 онуудта Эрхїїгэй ехэ ћургуулиин нээгдэхэдэнь, Ц. Жамцарано профессорээр хїдэлћэн байгаа. 1920 онћоо Коминтернын Алас Дурнын секретариадай зууршалагшаар Монгол орондо эхилћэн Арадай хубисхалай хїдэлєєндэ хабаадаба. Энэл оной декабрь ћарада Монголой Арадай намай I-дэхи хуралдаанда хабаадажа, тэрэнэй гэшїїн болоо ћэн. Арадай намай тїрїїшын Программа зохёолсогшодой нэгэниинь болоо ћэн.

1921 ондо Коминтернын Конгресстэ Монголой Арадай хубисхалта намай тїлєєлэгшэ боложо хабаадаа. Арадай хубисхалай илаћанай удаа арадай засагай дотоодын хэрэгїїдэй сайдай орлогшоор хїдэлбэ. Эрдэм-шэнжэлэлгын хїреэлэнгые байгуулха хэрэгтэ ехэ тућа хїргєє ћэн. Хїреэлэнгэй эрдэмтэ секретаряар ажаллаа. Монгол гїрэнэй тїрїїшын Конституци бэшэлсэћэн алдартай.

1923-1925 онуудта энэ намай хиналтын комиссиин тїрїїлэгшээр хїдэлћэн байгаа. 1932-1937 онуудта тэрэ Ленинградтахи Дурна зїгые шэнжэлгын дээдэ ћургуулида ажаллаћан юм. СССР-эй Эрдэмэй академи Ц.Ж. Жамцараногой алдар габьяае їндэрєєр сэгнэжэ, "XVII зуун жэлдэхи Монголой угай бэшэгїїд" гэћэн номыень хараада абажа, хэлэ бэшэгэй эрдэмэй докторой нэрэ зэргэ 1936 ондо олгоћон байгаа. Тиигэжэ Ц. Жамцарано хадаа буряадууд сооћоо тїрїїлэн эрдэмэй тїрїїшын доктор болоћон хїн гээшэ.

1937 ондо тэрэ хардуулан тушаагдаад, бусажа ерээгїй.

Буряад арадай аман зохёол шэнжэлгын їндэћэ ћуури табигша Цэбээн Жамцараногой монгол туургата арадуудай соёл болбосоролые хїгжєєхэ хэрэттэ оруулћан хубитань айхабтар ехэ юм. Мїнєє Улаан-Їдэ, Улаан-Баатар, Санкт-Петербург хотонуудтахи эрдэмэй тїбїїдтэ Ц. Жамцараногой саарћа дансануудые шэнжэлхэ хїдэлмэри ябуулагдана.

Эндэ бидэ Ц. Жамцараногой бэшэжэ абаћан їльгэрнїїдые дурдаха байнабди: хори буряадуудай нютаг хэлэн дээрэ - "Мэньелтэ мэргэн", "Хаан Хашигта мэргэн", "Хэйдэр мэргэн", "Долоолин лугаа", "Долоодой їбгэн", "Намуудай хаан", "Шэбэлтэ мэргэн", "Сазуунай їбгэн", "Тїмэр болдор", "Шир Ширьелтэ мэргэн", "Ерэлдэй мэргэн", "Лодой мэргэн", "Болод Хуурай хїбїїн"; эхирэд-булгадай нютаг хэлээр – "Абай Гэсэр хїбїїн", "Аламжа мэргэн", "Алтан Сэгсэй хїбїїн", "Айдуурай мэргэн", "Буха хара хїбїїн", "Ирэнсэй їбгэн ба Унтан дуурай", "Ха Ошор хїбїїн", "Энжэн Хара хїбїїн", "Алтан Шагай мэргэн", "Асуудар мэргэн хїбїїн", "Буралдай Богдо хаан", "Шоно баатар", "Тэбдэг мэргэн хїбїїн" ...

"Буряад хэлэнэй сахим hураха бэшэг"-hээ  авааб.

Судар бичгийн хүрээлэн (Шинжлэх ухааны академи)-г үндэслэгчдийн нэгэн.Тэрээр  Ерөнхий сайд Сайн ноён хан Т.Намнансүрэнгийн хамтран туслагч, Монголын тусгаар тогтнол эрх чөлөөний төлөө тэмцэгч, нэртэй улс төрч, түүхч, сурган хүмүүжүүлэгч, хэлмэгдсэн муу нэрт эрдэмтэн хүн байжээ. Тэрээр Монголын түүх яруу найраг, дуу, шүлэг, бөө мөргөлийн дурсгалт зүйлс цуглуулагч, судлаач, барууны ном зохиолыг монгол хэлнээ хөрвүүлэгч эрдэмтэн хүн байсан.
Монголын сэхээтнүүдтэй хамтран газарзуйн зураг гаргах, шинжлэх ухааныг дэлгэрүүлэх үйлсэд зүтгэж байжээ.1942 онд (62 нас) Оренбургийн шоронд насан өөд болсон.

Ts.Damdinsurengiin dursamjaas

Tseveen Jamsranov erdemten

1926 ond 18 nasandaa Matadyn namyn uuriin darga bolj ulmaar aimgyn namyn ih hurald songogdon aimgiin namyn ih hurlin dargaar songogdoj hural udirdav. Tuv Horoony nariin bichgiin darga Gelegsenge irsen bailaa. 9 sard aimgyn namyn horoonoos Namyn 5-r ih hurald tuleelegcheer tomilon Ulaanbaatart irj 5 aimgyn tuleelegchidtei hamt ih hurlyn terguulegchidiin egneend hurlyn terguulegch  Dambadorj, Jadamba, Gelegsengee, Dorligjav, Tseveen Jamsran nartai zeregtsen suulaa. Ulaanbaatart bolson tuuh ene. Tegj J.Tseveen guaitai tanil bolj namaig gertee urisan bilee. Tseveen guaig dagaj Sudar bichgiin hureelend ochij Shagj guai zereg humuustei tanil bolson. Tseveen guai D.Nastagdorjid helj Marksyn Kapitalyg orchuulna gej heden udaa yarij baihyg sonsson. Tseveen guain orchuulsan Huh Mongolyn huh tug ter uyeiin humuusiin gol unshdag nom bailaa. 1930-aad ond Tseveen guai Leningradad baihdaa Jyuli Vernii 15 nast kapitanyg orchuulan shuud bichgiin mashinaar uuree mashindaj duusaj baihyg bi uzsen. XVII zuuny uyeiin Mongolyn tuuh bichig gedeg saihan nomyg Leningradad hevluulsen. Ter ni hojim angliar hevlegdej garsan baina bilee. Ene bol Tseveen guain gol buteel ni yum. Odoo ch mania tuuhchid sudalsaaar baidag. Tseveen guai erdemten Oldenburgiin dursgald zoriulan mongolyn Setsen han aimgiin neg lamd olgoson juuh bichgiig orchuulan sudalj hevlesen. Ene juuh bichigt Chingis haany uyes ulamjilan irsen ug helleg ih baidag. Tseveen guain bas negen gavyatai tom ajil bol buriad ulgerch naraas buriad ulgeriig oros usgeer galiglan bichij uldeej zarimiig hurvuulsen yavdal bolno.

Tseveen guaig mergen Gombojav bid hoyor Mongol tuuhiin talaar lekts unshij ali gej Leningradad baihdaa hed dahin guisan bolovch zuvshuursengui, Harin Luvsandanzany Altan tovch, Tsend gungiin orchuulsan Nuuts tovchoony zarim huudsyg unshij tailbarlan ugsen ni ih sonin baij bilee. Tseveen guai Tsend gunii orchuulsan Nuuts tovchoog dahin nairuulan bichij baisan bololtoi navsgar noorog tuund neleed baisan. Tegehdee hyatad tovch orchuulgyg gol bolgoson yum uu gej sanagdmaar baisan. Tseveen guai neg yarihdaa Tsend gund bi huviasaa munge tulj orchuulgasan yum. Tegeed Tseveen guai Tsend gungiin orchuulgyg Shinjleh uhaany hureelengees shaardaj avaad hadgalj baisan shig sanagdana. Tiim uchraas Tsend gungiin orchuulgyn jinhene navtrag Ulsyn niitiin nomyn sand baidaguui bololtoi.?? Ter orchuulgiiin eh ni Leningradyn erdemtenii arhivt baidag gej bi sonsson.

Jamsrangiin Tseveen (Tseveen Jamtsarano)

Prominent scholar and educator, politician of the MPR, arrested in Leningrad in 1940, died in prison in 1942.He was a politician, scholar and theoretician. He came to Mongolia from Buryatia in 1911 after Mongolia had overthrown the Manchu rule (not Chinese), announced its independence and established the Bogd Khan Monarchy (1911-1919). He served in the Ministry of Foreign Affairs, worked as an teacher and as an editor of the journals New Mirror and News from the Capital.