 |
|
|
| МЭЛЭЭ МЭДЭЭЛЭЛ |
| Эрхvvгийн оросжсон буриад, элстийн ууссан халимагийн тухайд... |
|
|
| Олон зуун жил, ямар ч нєхцєлд хэл ёс заншлаа хадгалж, элэнц хуланцдаа
дамжуулсны vр нь болж дуучин Цагаанзам тєрсєн нь зєвхєн халимагуудын ч
биш бvх монголчуудын бахархал гэж би хувьдаа vзэж байна. Ээжийн дууг
Халимагт ёстой найман настай балчраас эхлээд наян настай буурал мэднээ,
жинхэнэ ардын дуу болсон учраас. Би ч энэ дууг тав зургаан настай
байхдаа манайд суудаг Шар эмгэнээс сурч байсан. Тэр хєгшин Сибирийн
цєллєгт бvх vр хvvхэд, элгэн саднаа алдаад, манайд хоргодон байж нас
барсан юм.
Сэтгvvлч Л.МАНЦУУ-гийн Єнєєдєр сонины 2002 оны 11 сарын 07-ны дугаарт
хэвлүүлсэн нийтлэлийг тус сонины зєвшєєрлєєр ЦАХИМ ӨРТӨӨ сүлжээнээ
залсан байсныг уншигч тvмэнд дахин хvргэж байна.
Mонголчууд туйлширдаг зантай гэдгийг бvгд мэднээ. Социализмын vед энэ
араншинг vзэл суртал энэ тэрээр чєдєрлєдєг байсан бол, сvvлийн арав
гаруй жил Монголд маань хvн бvр санасан бодсоноо ярьж хийдэг болсон
билээ. Анх Монголд 1980-аад оны эхээр хєл тавьсан халимаг хvний хувьд,
бас хэвлэл мэдээллийн салбарт ажиллаж байсны хувьд єчигдєр, єнєєдрийн
байдлыг харьцуулж vзэх эрхтэй гэж бодлоо. Сэтгvvлч хvний хувьд vнэхээр
олон сэдвээр уншигч олонтойгоо бодлоо хуваалцах санаа тєрдєг. Энэ удаад
ганцхан, бас нэн чухал сэдвээр саналаа хуваалцмаар санагдлаа.
Эзэн Чингисийн vеэс монголчууд дэлхий даяар тархсан. Єнєєдєр халимаг,
буриадууд Орос, Америк, Франц, Хятадад, євєр монголчууд Хятадад аж тєрж
байна. Тэд амьдарч байгаа орныхоо усыг нь уувал ёсыг нь дага гэдгийг
мєрдєн сууж байгаа ч, монгол цустай гэдгээ мартахгvй явдаг. Yvний наад
захын жишээ нь Монголд дуу нь хит болоод байгаа Халимагийн дуучин
О.Цагаанзам Монголд ирж дууныхаа зургаа Бурхан Халдун ууланд авахуулсан
явдал. Дєч гарч яваа энэ эр айраг цагаагаар идээ ундаа хийж, монгол
гэрт єсєєгvй нэгэн. Тєрсний гэрчилгээг орос бvртгэгчээс авахдаа, єєрийн
санасан орос нэрээр бvртгvvлээд, долоо хоногт нэг удаа халимаг хэлийг
гадаад хэл шиг заалгасан тэр бид хоёрыг болон олон халимаг залуусыг
уусгах зорилго их гvрнийхэнд байсан ч байж магадгvй. 1937 онд
Халимагуудыг ачааны вагонд нэг шєнийн дотор мал шиг ачин, Уралын уулс
даваад зєрлєг болгон дээр тав арваар нь аав хvv, эгч дvvгий нь салган
буулгаж байсан нь халимагуудыг устгах зорилго байсан байх. 1640-єєд
оноос хойш хэдэн зуун жил єнгєрєєд байхад, зургаа долоон vеийг
дамжуулан хэл, ёс заншил, соёлоо хадгалж ирсэн, Европт амьдарч буй
халимагуудыг ууссан гэж хэлж арай болохгvй. Монгол оронд ардчилал
єрнєж, Америкт амьдарч байгаа ах дvv нартайгаа уулзахад халимаг (баруун
монгол-дєрвєд, торгууд, хошууд гэсэн vг) хэлээр манайхан ойлголцож
байсан. Тэдний эх эцэг нь манай аав ээж шиг гэртээ зєвхєн халимагаараа
ярихыг шаарддаг байсан нь эхлээд сонин санагдсан ч их юм бодогдуулж, эх
эцгийгээ шvтэх сэтгэлийг улам хєгжєєсєн. Олон зуун жил, ямар ч нєхцєлд
хэл ёс заншлаа хадгалж, элэнц хуланцдаа дамжуулсны vр нь болж дуучин
Цагаанзам тєрсєн нь зєвхєн халимагуудын ч биш бvх монголчуудын бахархал
гэж бихувьдаа vзэж байна. Ээжийн дууг Халимагт ёстой найман настай
балчраас эхлээд наян настай буурал мэднээ, жинхэнэ ардын дуу болсон
учраас. Би ч энэ дууг тав зургаан настай байхдаа манайд суудаг Шар
эмгэнээс сурч байсан. Тэр хєгшин Сибирийн цєллєгт бvх vр хvvхэд, элгэн
саднаа алдаад, манайд хоргодон байж нас барсан юм. Жаахан охин байхдаа
тэр дууг миний ээжийн тухай сайхан дуу гэж боддог байлаа. Одоо дууны
зургийг (клип) харахад, Шар эмгэний хацран дээгvvр урсч байсан гашуун
нулимс, сэтгэл зvрхэндээ хадгалж, нандигнан явдаг єлгий нутгийн тухай
мэдрэгдэж байдааг. Yvнийг G - INTERTAIMENT-ийн залуучууд ойлгож,
магадгvй халимагуудын хэдэн зууны мєрєєдлийн єчvvхэн хэсгийг нь
биелvvлсэн байж болох юм. Яагаад гэвэл Элстийн гудамжинд яваа хvнээс,
эсвэл захын тосгонд амьдарч байгаа хєгшид, залуусаас Монголын тухай
асуувал манай єлгий нутаг (историческая прародина) гэж хэлнээ. Монголыг
нvдээрээ харж, гараар барьж vзээгvй хvмvvс тэр шvv дээ. Хvн болгон
босоо бичгээ (халимагууд тод бичиг гэдэг) мэдэхгvй байж болох юм.
Валерий Каруевд (дуучин Цагаанзам) болон хилийн чанадад амьдарч байгаа
олон халимаг, буриадуудад тусгаар тогтносон Монгол орон байдаг, тэнд
євєг дээдсийнх нь єлгий нутаг байдаг
гэж бодохоос элэг нь дэвтээд явчихдаг нь vнэнээс vнэн. Тиймээс элгэн
садан гээд наалдаад байхад «Элстийн ууссан муу халимаг» гэж тvлхээд,
«Ганц дууны тєлєє алтан микрофон яах гэж єгснийг мэдэхгvй» хэмээн
цэнхэр дэлгэцээр зарлаж байсан зэрэг нь хэт туйлширсан, дэндvv богино
ухаантай хvний vг юм. «Шиндлерийн бvртгэл» кино vзсэн хvн миний санааг
ойлгох байх аа.
Зуны амралтаар гэр бvлээрээ Халимагт очихдоо аав ээждээ заавал арц,
хvж, хорхой ааруул аваачдаг заншилтай байсан. Тэр арц хvжийг ээж маань
хэд хуваагаад хажуу айлын хєгшчvvлд тарааж єгнє. Монголоос ирсэн бэлэг
гээд нєгєєдvvл нь сvйд болж, нууцаар бурхандаа єргєн гэр орноо
ариусгана. Нєгєє л хориотой цаг vе. Харин хэдэн жилээс Халимаг
Тангачийн нийслэл Элиста хотод болон бусад газраар бурхан шашны хурал
дуганууд нээгдэж, хєгшчvvл маань буян vйлдэж мааниа унших, залуучууд эх
орныхоо тvvх соёлтой чєлєєтэй танилцах боллоо. Арц хvж ч дэлгvvр
мухлагаар элбэг худалдаалагдах болсон. Энд асуудлын нєгєє талыг
хєндмєєр санагдлаа. Би зvгээр л нэг Монгол Улсын жирийн иргэн. Засаг
тєрд ч, албаны хvмvvст ч учиргvй зєвлєєд байх нь зохисгvй санагдав.
Гэхдээ хорь гаруй жилийн дотор Монгол-Халимагийн харилцаанд нэг ч
олигтой хийсэн зvйл олж харсангvй. Мэр сэр хувь хvн, компанийн холбоо,
тvншийн харилцаа, соёл, урлагийн байгууллагуудын солилцооноос єєр
юмгvй.
Тэгэхэд Євєр Монголоос Шинжааны торгуудууд Халимагт очин яам,
газруудаар зєвлєх хийгээд, их, дунд сургуулиудаар босоо бичиг заагаад
явж байна. Халимагуудын их нvvдлийн тухай (буцаж Монгол руу) хятадууд
уран сайхны кино авсан байгаа. Халимагийн их сургуульд орчин vеийн
монгол хэлний тэнхим бий, гэхдээ монгол багш нар тэнд очиж ажилласныг
сонсоогvй. Хэл, соёл, тvvхийн талаархи мэдлэгийг Халимагийн залууст
монгол багш нараас илvv хэн ч таниулж, тайлбарлаж чадахгvй. Хувийн
компанийн шугамаар Халимагийн их сургуульд сурдаг гэж сонссон.
Халимагийн их сургуулийн оюутнууд Монголд дадлага хийдгийг мэдэхгvй.
Дєрвєн зуугаад жилийн ємнє дєрвєн Ойрдын хэсэг омгууд баруун Монголоос
тасарч гарахдаа явсаар байж Ижил мєрєн хавиар эх нутагтайгаа адилхан
цэлийсэн талд суурьшиж, таван хошуу малаа маллаж єнєє хvртэл амьдарч
байна. Мал, хєдєє аж ахуй Монголтой адил гол салбар, тэгсэн ч харилцаа
холбоо энэ талаар онцгvй л санагддаг даа. Халимаг Тангч Оросын холбооны
улсад (субъект Федерации) багтдаг учраас хvндрэл магад. Гэхдээ Кемерово
муж бас холбооны субъект шvv дээ.
1980-аад оны эхээр хуриман дээр манай аав «Охин минь эх нутагтаа очиж
байгаа» гэж ээжийг тайвшруулж байсан юм. Хоёр зээтэйгээ уулзахдаа аав
минь халимагаар яриад, нєгєє хоёр нь монголоор хариулахад «Яг манай
хэлтэй адилхан байгаа биз» гэж баярладаг байсан. 1992 онд Монгол Улсын
иргэн болоод аавдаа паспортоо vзvvлэхэд «Тугтан гэж бичээгvй байна» гэж
байсан юм. Учир нь манай аав тугтан овогтой, ээж шарнууд овогтой. Аав
маань монголчууд овгоо заавал тэмдэглэдэг байсан гэсэн ойлголттой
байсан билээ. Тэр vед паспорт дээр овог бичдэггvй байлаа.
Иргэний vнэмлэх авах болоод Увс аймгийн овгуудын хуваарилалтыг авч
vзэхэд шарнууд, тугтан овог хоёулаа байсан. Сvvлд нь иргэний vнэмлэхээ
аавынхаа хvссэнээр тугтан овогтон гэж бvртгvvлсэн.
1991 онд ардын хувьсгалын 70 жилийн ойгоор Тєв цэнгэлдэх хvрээлэнд есєн
цагаан туг барьсан Чингисийн цэргvvдийг хараад аав маань Монгол руу
дагуулж ирсэн ач хvvдээ «Чиний євєг дээдэс ийм хvмvvс байсан» гэж
хоолой нь зангиран хэлж байсан ч єєрєє ийм юм анх удаа харсан нь тэр.
Манай хvvгийн тєрєл садан гэж Читийн, Хайлаарын буриадууд байх юм.
Хєгшин залуугvй бvгд буриадаар сайн ярьдаг, багачууд нь арван vеийнхээ
овгийг цээжилсэн байдаг, хэн нь хэний хvv, охин, єєрт нь ямар садан
гэдгийг ч яс сайн мэднэ. Хоёр жилд нэг удаа зун болгон «Алтаргана» гэж
дэлхийн буриадуудын наадам болдог. Монголын Эрхvv, Улаан-Yд, Чит,
Хайлаар, барууны орнуудын буриадууд уулзаж, тvvх соёлоо ярьж, дуулж,
хуурдаж, тєрєл садангаараа уулзаж хєєрєлдєнє. Хэл ярианаас нь
авахуулаад ємссєн зvvсэн нь хvртэл нарийн, бас гол нь залуу хойч vедээ
vзvvлж харуулах дамжуулах эрмэлзэл нь биширмээр.
Одоо манай хоёр хvv буриад эцэгтэй, халимаг ээжтэй Монголд амьдарч
байгаа. Бид дєрвvvл Монгол Улсын иргэд. Хоёр хvv монгол, буриад,
халимаг, орос, англиар ярьж бичнэ. Манайх шиг гэр бvл Монголд цєєнгvй.
Миний мэдэхээр 1980-аад оноос хойш Монголд халимагаас бэр болж,
хvvхнvvд жил бvр ирж байгаа. Олон жил амьдарсан ч, шинэхэн ирсэн ч тэд
монголоор ярьж, монгол хувцсаар гангарч монгол хоолоор зочноо дайлна.
Ардчилал Монгол оронд арав гаруй жил хєгжлєє. Улаан бурхан, салхин
цэцэг шиг «нялхсын» євчнєєр улстєрч, яруу найрагч, сэтгvvлчид євчлєєд
эдгэрсэн байх аа гэж бодож байна.
Бичсэн юмыг маань уншаад хєєрхий бvсгvй гомдож дээ гэж битгий бодоорой.
Асуудлыг арай єєр єргєн хvрээтэй авч vзээрэй гэж уншигч танаас хvснэм. |
 |
|
|
| ХОЛБООТОЙ МЭДЭЭ |
| Мөнхчулууны Зоригт танаа (Хүсэлт хүргэх нь) |
 Энэхүү хүсэлт минь таны гараар дэлгэгдэн мэлмийд тань хүрсэнд талархаж амар амгаланг эрэн мэндчилъе. Дорнод аймгийн Дашбалбар сумын уугуул иргэн Ц.Бат-Очир миний бие ганц өөрийн чадал чинээгээр шийдвэрлэн хүрч чадахааргүй хөгжлийн бэрхшээлтэй болоод 2 жил болж байна. Энэхүү хүсэлт, захидлын минь утга агуулга үүнд оршино. Миний бие Дашбалбар сумын жирийн малчин иргэн бөгөөд залуу эр хүний эх орондоо хүлээсэн үүргээ биелүүлэн цэргийн алба хаа... |
|
|
| Б.Эрдэнэбаатар хүбүүндэ бултаараа туhаламжа үзүүлэел! |
 Мэндэ амор булта! Манай буряад-монгол залуушуудай бэрхэ хүбүүдэй нэгэ Дорнот аймагай Баян-Уул hомоной Б.Эрдэнэбаатар хүбүүмнай 2010 оной 7-н hарын 4-нэй үдэр нютагаа бусажа байгаад Хэнтий аймагай Жаргалт Хаанай хөндий соо авто машанай аваарт ороо байна. Иймэhээ бэеийни түргөөр тэнхэрүүлжэ элүүр энхээр бодхохын түлөө сэдихэл hанаа болон боломжоороо туhaлыт гэжэ уряалнабди.Нэг ни нийтийнхээ төлөө, нийт ни нэгнийхээ төлөө!Туhaлжа дэмжэхэ зонууд энээ... |
|
|
| Буриад календарь хэвлэгдлээ |
|
1994 оноос
эхлэн хоёр жил тутамд уламжлал болон
явагдах болсон Буриад зоны соёл урлаг, спортын Алтаргана их наадам энэ
оны 7-р сарын 21-23-нд Монгол улсын нийслэл Улаанбаатар хотноо зохиогдох гэж
байна. Энэ удаагийн Алтаргана их наадмыг тэмдэглэх бэлтгэл ажил Монгол улс төдийгүй хилийн чинадад ч далайцтай өрнөж буй. Тухайлбал, 2008 онд Буриадын
түүх,
соёлын өв
уламжлалыг судлан шинжлэх, сурталчлан таниулах эрхэм зорилготойгоор байг... |
|
|
| "Алтаргана-2010" наадмыг зохион байгуулахад дэмжин оролцох залуучуудын түр хороо (энэ мэдээ 2010.04.08-нд шинэчлэгдсэн) |
 Архивт шилжсэн. 2010 оны 03 сарын 29-нд.Емайл шуудангийн хаягуудаар хоорондоо сүлжээ үүсгээд санал бодлоо солилцож байна. Сүлжээнд нэгдэж болно. (нэгдэх хүсэлтэй улсууд доор сэтгэгдэл дээр емайл хаягаа үлдээнэ үү)... |
|
|
| Буриад залуус Монгол угсаагаа хадгалахыг эрмэлзэж байна |
|
( 2006-01-05)ОХУ-д сүүлийн жилүүдэд Холбооны субьектүүдийн тоог багасгах замаар
захиргааны системийг төгөлдөржүүлэх, бүс нутгуудын эдийн засгийн бие
даасан байдлыг хөгжүүлэх бодлого хэрэгжүүлж байгаа билээ.
Энэхүү бодлогын хүрээнд бага үндэстнүүдийн өөртөө засах автономит
эрхтэй субьектүүдийг дийлэнх хувийг нь орос үндэстэн эзэлсэн, хүн ам
ихтэй бөгөөд эдийн засгийн хувьд илүү хүчирхэг мужуудтай нэгтгэх
ажиллагаа явагдаж байгаа юм. Vүнд... |
|
|
|
|
| Сэтгэгдэл |
| Сэтгэгдэл бичигдээгүй байна. |
|
|
| сурталчилгаа |
| 286px × 140px | |
