ХУН ШУБУУН ТУХАЙ ДОМОГ

Хун шубуун гарбалтай,
Хуhан модон сэргэтэй

Буряадууд ехэ нарилжа сахидаг нэгэ заншалтай юм. Тэрэнь юун гээшэб гэхэдэ, хун шубуунай абяа дуулаа hаа, hї, тарагаа барин, газаашаа гаража, хойноhоонь їргэдэг байгаа. Хун шубууе алахань тон хорюултай, алаа hаа, эхэеэ алаhантай адли саглашагїй муухай, зэрлиг ябадал, hалашагїй ехэ нїгэл гэжэ тоологдодог hэн. Юундэ энэ шубуунда шїтэдэг болоhон юм? Энээн тухай иимэ домог бии.

Хабар байгаа гэхэ. Їндэр тэнгэри хїб хїхэ, їлгэн дэлхэй ноб ногоон. Эгээл энэ їедэ Барга баатарай хїбїїн Хоридой Мэргэн Байгал далайн эрьеэр агнажа, хатуу хара номоёо гартаа баринхай, харбаhан шубуудаа бїhэдєє хабшууланхай ябаба ха. Гэнтэ дуулан гэхэдэнь, хаанаб даа, дээрэнь ганганалдаха абяан соностобо. Тэрэнэй толгойгоо їргэжэ байра дээрээ тойрожо харахадань, сэлмэг їдэрэй сэнхир огторгойн толон доро сайбалзан, хун шубууд зэлэ татан ниидэнэд. Модоной саана Хоридой хїбїїнэй бэеэ нюугаад хаража байтар, хун шубууд ганганалдаhаар, далайн эрьедэ буужа, їдэ, далинуудаа тайлан гэхэдээ, сэбэр hайхан басагад болошолой. Тиигээд далайн уhан руу гїйлдэн орошобод.

Хоридой Мэргэн хїбїїн їзєє хараагїй юумэеэ хаража, гайхан гэлын байтараа, hэмээхэн мїлхижэ ошоод, нэгэнэйнь “хубсаћа” абажа нюужархиба. Басагад шунгажа садаад, эрье дээрэ гаража хубсалаад, hєєргєє хун шубууд болоод дэгдэшэбэд. Арюун сагаан шарайтай, гоё гулдагар бэетэй, елэн хара їhэеэ їбдэгтєє хїрэтэр надхуулhан басаган їлэшэбэ. Хоридой хїбїїн иигэжэ тэрээндэ хэлэбэ: «Солотой арадай хїбїїнлби, нэрэтэй эсэгын їрилби. Галым удхалха, гуламтым hахиха хатамни боложо hуугыш даа, дайсанаа дараха хїсэтэй, дархан солоёо мандуулха шадалтай хїбїїдые тїрэжэ їгыш даа».

Арюухан дангинын харахада, тэрэ эрэлхэг зоригтой баатар янзын хїбїїн байба. Хоридой хїбїїнтэй хїтэрэлдэжэ, бїмбэгэр сагаан їргєєндэнь ошобод. Тэрэ хоёр айл болон тїбхинэжэ, ажана амгалан hуубад. Хун шубууниинь Хоридой Мэргэн їбгэндєє арбан нэгэн хїбїї тїрэбэ. Хїдэр хїбїїд їндыжэ, хїлэг моридой дїрєєдэ хїрэбэд, хїйтэн хабарай шэрїїндэ дадабад, морин эрдэниие ургалбад.

Намар боложо, жэгїїртэн бїхэнэй урда зїг hубарилдан ниидэдэг сагай ерэхэдэ, хатаниинь Хоридойhоо хубсаhаа эрижэ їмдєєд, хун шубуун болохо мїртєє даляараа hэбеэд, гуламтынгаа шандаруу їрхирїїлэн, тооноороо гарашаба. Хун шубууниинь тооно дээгїїрээ гурба дахин элихэ зуураа: «Хани нїхэр Хоридоймни, хайрата баатар хїбїїдни, энэ эгїїридэ энхэ мэндэ hуугты», – гэжэ їреэгээд, хїхэ номин тэнгэри єєдэ дэгдэшэлэй.

Тэрэ арбан нэгэн хїбїїдэйнь нэрэнїїд: Галзууд, Харгана, Хуасай, Хїбдїїд, Батанай, Шарайд, Бодонгууд, Худай, Гушад, Сагаан, Хальбан – эдэ булта хун шубуун гарбалтай Хориин арбан нэгэн эсэгэ боложо, адуугаа танихагїй баяжажа, ашаяа танихагїй їнэржэжэ ажаhуунад.