Эртний түүхэнд Баргажин төхөм, Хори түмэд, Байгаль нуур, Баргабаатар, түүний Элүүдэй,Буриадай, Хоридой гэж гурван хүүгийн удмын тухай, дунд хүү Буриадайн Эхирэд, Булгад овгийнхны тухай, Байгаль нуурын баруун бие Ида, Балгаан, дээд Лена /Зүлхэ гол/-д Эхирэд найман хөвгүүдтэй амьдарч байсан тухай, Баяндай, Авзай, Хонгоодор, Готол, Буян, Аваганут, Баавай, Чино гэх овогтой өнөө цагийн хүмүүс, Булгад зургаан хөвгүүдтэй Балагад, Хути,  Ольхон, Доод Үдийн газар нутагт амьдарсан Харанут, Хурамши, Ользон, Ашабагад, Буумал, Алагуй зэрэг овгийнхны тухай болон Хоридойн удам Хоридой мэргэн Бэдэ улсаас гурван гэргий авч, их хатан Баргажингоогоос охин Алунгоо төрж, дунд хатан Шаралдайгаас Галзууд, Хуасай, Хүбдүүд, Гушид, Шарайд гэх овог үүсч, бага хатан Нагатайгаас Харгана, Бодонгууд, Худай, Батнай, Сагаан, Хальбан, Хайтал, Чинууд гэсэн найман хөвгүүдийн удам 6 овог болон Хорийн арван нэгэн эцгийн түүх, домог, эрдэмтдийн судалгаанаас үзэхэд тэдний хойч үеийнхэн одоогийн Хорийн буриадуудын овог үүссэн байдаг. Буриад зон түүн дотор Хори буриадууд Сэлэнгэ, Цөх, Хёлго, Үд, Онон, Шэтэ, Шэлхэ, Ингэдэй, Баргажин, Эргэнэ, Сагсын гэх голуудын хөндий, ой хөвч дуниартан байх гайхам тансаг байрлал бүхий нутгийн хүмүүс билээ. Алдарт Байгаль нуур, Яруунын олон нуурууд, Эрхүү, доод Үдэ, Ангар, Хан, Ач голуудын хавь нутаг бахархмаар үзэсгэлэнтэй үржил шимт нутгийнхны тухай эрдэмтэй хүмүүсийн бичсэн ном, тэмдэгдэл олон байдаг юм. Энэ овгуудаас Буриад зон гэж нэрлэгдэж яваа Монгол, Турк, Тунгус, Яхад, Куриканы цусан холбоотой зургаагаас найман мянганы тэртээгээс мэдэгдэж ирсэн хүмүүсийн хойч үеийнхэн бидний буриадууд билээ.

Одоогийн бид Онон, Улз, Сэлэнгэ, Тэшиг, Цагаан-үүр, Хэрлэн голынхон гэж нэрлэгдэн амьдарч байна. Буриад зоны “Алтаргана” наадам түүх өгүүлнэ.

1994 он “Алтаргана” наадам Хэнтий аймгийн Дадал сумынхны зүтгэлээр эхэлж, уг наадмыг Хэнтий аймгийн засаг дарга асан Цэдэндамбын Балдандорж, Дадал сумын уугуул Дуламжав, сумын засаг дарга Г. Доржсүрэн, Б. Даваажаргал, Балбарын Ганхуяг нарын санаачлагаар эхэлж билээ. Анхны наадмыг зохион явуулахад Ч.Баярмаа, УГЗ Гомбо, Б.Авирмэд, Гүрсоронзон нарын зүтгэл орсон байдаг.Энэ наадамд Дадал, Биндэр, Батширээт, Өндөрхаан, Мөрөн, Бэрх сумынхан оролцжээ.

1996 он Биндэр суманд зохиогдож, Агын буриадаас оролцсон байдаг.

1998 он Батширээт сум сайн зохион байгуулж, сумын засаг дарга Д.Нямсүрэнгийн зүтгэл онцгой байсан юм. Энэ наадамд АЖ Ц.Пүрэвдорж, Д.Жаргалсайхан, Э.Бат-Үүл, Д.Ганболд, Н.Ням-Осор нарын тус дэмээр том наадам болох эхлэлийг тавьсан байна. Энэ наадмаас Монгол нутгийн буриадууд хамрагдах болж, төр засгийн дэмжлэг авч эхэлсэн байна.

2000 он Дорнод аймгийн Дашбалбар сум сайн зохион байгуулж, Агын буриадын бүрэлдэхүүн оролцож, олон улсын чанартай болгосон юм.

2002 он Орос улсын Чита мужийн нутаг Агын тойрогт эхэлж, Буриад улс, Усть-Ордынхан, БНХАУ-ын Шинэхээний буриадууд оролцсноор олон улсын их наадам болж, хүрээ нь өргөжив.

2004 он Дорнот аймгийн Чойбалсан хотод эхэлж, А.Лувсанов тэргүүтэй Буриад улсын удирдлагууд болон Чита, Өвөрмонголын Эвэнк хошуу, Алтан-Эмээл, Мөнгөн сумдаас оролцож, сайхан наадам болсон байна.

2006 он Буриад улсын Улаан-Үд хотод Алтаргана наадам эхэлж, олон улсад амьдардаг буриад хүмүүс цугласан нь гайхалтай байлаа. ­Ер нь хамгийн өргөн хэмжээнд арга хэмжээ явуулж, буриад хүмүүсийн зүрх сэтгэлд хүрсэн наадам бол энэ байлаа. Дэлхий дээрх буриад хүмүүсийн сэтгэлийг татсан нээлтийг Улаан-үдийнхэн гайхамшигтай хийж билээ. Улаан -Үдийн тэнгэрт алдарт дуучид Д.Жаргалсайхан, М.Найдалмаа, А.Бүтэд, Б.Жавзандулам нарын дуу цуурайтаж, буриад ардын эртний аялгуу эгшиглэж, олон арга хэмжээ өргөнөөр явагдаж, бидний сэтгэлийг өргөж билээ.

2008 он Алтаргана наадам Эрхүү, Ангар мөрний хөвөөнд Эрхүү хотод эхэлж, Ангарск, Усть-Орда, Шелехов, Ольхон зэрэг газруудад болж өнгөрөв. Эрхүү хотынхон буриадын Алтаргана наадмыг сайхан болгохын төлөө зүтгэл гаргасан нь мэдрэгдэж байлаа. Наадмын нээлт гайхамшигтай болж, бидний жагсаалын өмнөөс баглаа цэцэг шидэж, бид цэцгэн дэвсгэр дээгүүр алхаж, гүн хүндэтгэл авч билээ.Энэ наадмуудыг ажиглаж байхад буриадууд өөрсдийгөө баясгаж, хүндэтгэж, хүндэтгүүлж чаддаг зон гэдэг нь харагдаж байлаа. Батширээтийн наадамд “Батширээт” сонин гаргаж эхлэн, Ага нутагт болсон наадамд “Ага сайхан нутаг минь” гэдэг дуу зохиогдож,

гэж дуучин Долгормаа дуулж эхэлсэн байна. “Ага нутаг“ гэж зурагт сэтгүүл болон “Летопись Алтарганы” сэтгүүл гарч, Улаан-Үдийн наадмын үеэр Буриадын Соёлын яамны “Алтаргана “ сэтгүүл гарсан нь түүх болон үлдэж байна. 2010 он Улаанбаатарын “Алтаргана” наадмыг ямар хэмжээнд явуулж, хэр үнэлэлт авч, улс орон Монголоо яаж сурталчлах вэ гэдэг асуулт тавигдаж байна.

Багаар бодоход хорин мянган буриадууд ирж, оролцох нь тодорхой. Бидний Монголын буриадуудын чадал, чадварыг шалгах бизээ. Сайн сайхныг манай буриадууд эхлэж, хийж, бүтээж чаддагсан билээ. Алтаргана -2010 наадам сайхан болж, олон улсад мэдрэгдэж, бидний Монголчууд болон буриадуудын  маань нэр хүнд өсч, зуны сайхан өдрүүд өнгөрөх болов уу гэж сэтгэлээ өргөж явна даа.

Буриад зоны Алтаргана наадам 2010 оны 7 сарын 21-ээс 23-ний өдрүүдэд явагдахаар бэлтгэл ажил явагдаж байгаа байх. Өв соёл, үндэс язгуураа сэргээсэн дуу хуур, бүжиг наадмын баялаг ололтоо хадгалан, хойч үедээ өвлүүлэх их ажилдаа амжилт гаргах нь бидний зорилго билээ.